Karaciğerin Fonksiyonları ile İlgili Komplikasyonlar
-Karında Sıvı Birikmesi-
Karında sıvı birikmesine asit denir. Karaciğer sirozu olan hastalarda karında sıvı birikmesinin nedenleri şunlardır:
- Portal vendeki basıncın artması (portal hipertansiyon)
- Albumin adı verilen proteinin üretiminin azalması
Karında Sıvı Birikmesinin Belirtileri Nelerdir??
- Karında dışardan bakınca görülen bir şişlik oluşur.
- Kilonuzda artış olduğunu fark edersiniz.
- Bacaklarınızda şişlik oluşabilir.
- Göbek deliğinizde fıtık oluşabilir.
- Karın bölgenizde rahatsızlık hissedebilirsiniz.
- Nefes alırken zorlanabilirsiniz.
- Yemek yediğinizde karnınızda şişlik ve rahatsızlık hissedebilirsiniz.
- Kan testlerinizde albumin düzeyi normal değerlerinden daha azdır.
Karında Sıvı Birikmesini Önlemek İçin Neler Yapılabilir?
- Her gün kilonuzu değerlendiriniz ve kaydediniz.
- Günlük tükettiğiniz tuz miktarının bir silme çay kaşığından (iki gram) fazla olmamasına dikkat ediniz.
- Her gün aldığınız ve çıkardığınız sıvı miktarını değerlendiriniz ve kaydediniz.
- Bacaklarınızı/ayaklarınızı her gün şişlik (ödem) yönünden değerlendiriniz ve kaydediniz.
- Reçete edilmişse idrar söktürücü (diüretik) ilaçlarınızı reçete edildiği şekilde kullanınız.
Karında Sıvı Birikmesinin Tedavisi ve Bakımı Nasıldır?
Karında sıvı birikmesiyle sağlık kurumuna başvurulduğunda gerekli durumlarda aşağıda yer alan tedavi ve bakım uygulamaları yapılır:
- Karnınızdaki sıvıyı uzaklaştırmak için parasentez denilen bir işlem yapılabilir.
- Parasentez işlemi sadece sağlık kurumunda yapılır!
- Damar yolu ile albumin uygulanabilir.
- İdrar söktürücü ilaçlar reçete edilir.
- Karın zarında (periton) gelişebilecek enfeksiyonu (peritonit) önlemek için antibiyotik tedavisi uygulanabilir.
- Ödemi rahatlatmak için ayaklarınızı yükseltebilirsiniz.
- Göbek fıtığının ağrı yapmaması için öksürme, ıkınma gibi eylemler sırasında eliniz ile fıtığı destekleyebilirsiniz.
- Göbek fıtığının kalıcı tedavisi için doktorunuzla konuşabilirsiniz.
- Karında sıvı birikimi tedavi edildikten sonra tekrarlayabilir. Önleyici tedbirlere ve tedaviye dikkatli bir şekilde uyulması karında asitin önlenmesi için önemlidir.
Sağlık Kurumuna Ne Zaman Başvurulmalı
ÖNEMLİ UYARI
-
Aşağıdaki belirtilerden biri varsa zaman kaybetmeden acil servise başvurunuz:
Karnınızda yeni başlayan bir şişlik/genişleme varsa
Şiddetli karın ağrısı yaşıyorsanız
Kilonuzda bir gün önceye göre 1 kg ve üzerinde artış olduysa
Bacak/ayaklarınızda şişlik geliştiyse
İdrar miktarınız azaldıysa
Bilinç durumunuzda değişiklik varsa
Vücut sıcaklığınız 37.8 °C’nin üzerindeyse
Aithal, G. P., Palaniyappan, N., China, L., Härmälä, S., Macken, L., Ryan, J. M., … & Verma, S. (2021). Guidelines on the management of ascites in cirrhosis. Gut, 70(1), 9-29.
Çelik, F., Bektaş, H. (2021). Preventive and treatment interventions for abdominal ascites of patients with liver cirrhosis: A systematic review of randomized controlled trials. Florence Nightingale J Nurs. 29(2):250-262.
Zaccherini, G., Tufoni, M., Iannone, G., & Caraceni, P. (2021). Management of ascites in patients with cirrhosis: An Update. Journal of Clinical Medicine, 10(22), 5226.
Korean Association for the Study of the Liver (KASL). (2018). KASL clinical practice guidelines for liver cirrhosis: Ascites and related complications. Clinical and Molecular Hepatology, 24(3), 230.
European Association for The Study of the Liver (EASL). (2018). EASL Clinical Practice Guidelines for the management of patients with decompensated cirrhosis. Journal of Hepatology, 69(2), 406-460.
White, A. (2014). Outpatient interventions for hepatology patients with fluid retention: a review and synthesis of the literature. Gastroenterology Nursing, 37(3), 236-244.
- Karında asidin değerlendirilmesi için kilo takibi önemlidir. Kilo takibi hakkında detaylı bilgi almak için tıklayınız.
- Kilonuzun sonucunu kaydetmek için tıklayınız.
- Karında asit oluşumunu önlemek için tuz tüketimi azaltılmalıdır. Tuz tüketimi hakkında detaylı bilgi almak için tıklayınız.
- Karında asidin değerlendirilmesi için aldığı-çıkardığı sıvı takibi yapmak önemlidir. Aldığı-çıkardığı sıvı takibi hakkında detaylı bilgi almak için tıklayınız.
- Aldığınız ve çıkardığınız sıvı miktarını kaydetmek için tıklayınız.
- Ödem değerlendirmesi hakkında detaylı bilgi almak için tıklayınız.
- Ödem değerlendirmesini kaydetmek için tıklayınız.
- Karında asidin tedavisi için idrar söktürücü (diüretik) ilaçlar kullanılabilir. İlaçlar hakkında detaylı bilgi almak için tıklayınız.
- Karında asidin tedavisi için gerekli görülürse sağlık kurumunda parasentez yapılabilir. Parasentez işlemi hakkında detaylı bilgi almak için tıklayınız.
-Varis Kanaması-
Yemek borusu, mide, anüs gibi organlarda portal hipertansiyon nedeni ile varisler gelişebilir. Bu varisler zamanla kanayabilir. Varis kanaması ciddi bir durumdur. Varis kanamasına acil müdahale edilmesi gerekir.
Varis Kanamasının Belirtileri Nelerdir?
- Parlak/koyu kırmızı veya siyah-katran renginde, kötü kokulu, cıvık şekilde dışkı
- Parlak/koyu kırmızı ya da koyu/kahve telvesi renginde kusma
- Nabzın dakikada 100’ün üzerinde olması
- Kan testlerinde hemoglobin düzeylerinin normal değerlerin altında olması
- Baş dönmesi, halsizlik gibi belirtilerin yaşanması
Varis Kanamasını Önlemek İçin Neler Yapılabilir?
- Varisler endoskopi denilen bir işlem ile görüntülenir. Varislerin tanısı ve tedavisi için önerilen sıklıkta endoskopi işlemlerinizi yaptırınız. Endoskopi işlemi sağlık kurumunda yapılır.
- Varis kanamasını önlemek için önerilen beta-bloker (dideral) ilaçlarınızı reçete edildiği şekilde kullanınız.
- Kabız (konstipe) kalmamaya dikkat ediniz.
- Tuvaletiniz sırasında ıkınmaktan kaçınınız.
- Dışkınızın rengini değerlendiriniz. Dışkınız parlak/açık renkli kırmızı veya siyah katran renginde cıvık şekilde ise zaman kaybetmeden sağlık kurumuna başvurunuz.
- Beslenmenizde çok sıcak, soğuk, sert, kabuklu, acı, baharatlı ve tuzlu gıdalardan uzak durunuz.
- Lokmaları küçük ve yumuşak parçalar halinde tüketiniz.
Varis Kanamasının Tedavisi ve Bakımı Nasıldır?
Varis kanamaları hayatı tehdit eden ve acil tedavi edilmesi gereken durumlardır. Varis kanamasının belirtilerini fark ederseniz zaman kaybetmeden sağlık kurumuna başvurunuz. Sağlık kurumuna başvurulduğunda gerekli durumlarda aşağıda yer alan tedavi ve bakım uygulamaları yapılır:
- Endoskopi adı verilen bir işlem yapılır.
- Endoskopi işlemi sadece sağlık kurumunda yapılır!
- Endoskopi işlemi sırasında kanamayı durdurmak için gerekli görülürse skleroterapi, bant ligasyonu gibi işlemler yapılabilir.
- Kanama kontrol altına alınıncaya kadar ağız yolu ile yeme-içmenize izin verilmez.
- Aç hissetmemeniz ve beslenmeniz için gerekli olan maddeler damar yolu ile verilir.
- Varis kanamasını durduran ilaçlar uygulanır.
- Kanamaya bağlı gelişebilecek enfeksiyonları önlemek için antibiyotik tedavisi uygulanabilir.
- Ateş, nabız, tansiyon, solunum değerleriniz sık aralıklar ile kontrol edilir.
- Gerekli durumlarda kan transfüzyonu yapılabilir.
- Gerekli durumlarda Transjuguler Intrahepatik Portosistemik Şant (TIPS) gibi uygulamalar yapılır.
- Varis kanamaları tedavi edildikten sonra tekrarlayabilir. Önleyici tedbirlere ve tedaviye dikkatli bir şekilde uyulması varis kanamalarının önlenmesi için önemlidir.
Sağlık Kurumuna Ne Zaman Başvurulmalı?
ÖNEMLİ UYARI
-
Aşağıdaki belirtilerden biri varsa zaman kaybetmeden ve herhangi bir şey yiyip içmeden acil servise başvurunuz:
Parlak/koyu kırmızı veya siyah-katran renginde, kötü kokulu, cıvık şekilde dışkınız varsa
Parlak/koyu kırmızı ya da koyu/kahve telvesi renginde kusmanız varsa
Baş dönmesi, halsizlik ve nabzın dakikada 100 atımdan fazla olmasıyla birlikte, tansiyonunuz her zamankinden daha düşükse
Diaz-Soto, M.P., Garcia-Tsao, G. (2022). Management of varices and variceal hemorrhage in liver cirrhosis: a recent update. Therap Adv Gastroenterol, 15,1-12.
Oakland, K., Chadwick, G., East, J. E., Guy, R., Humphries, A., Jairath, V., … & Hoare, J. (2019). Diagnosis and management of acute lower gastrointestinal bleeding: guidelines from the British Society of Gastroenterology. Gut, 68(5), 776-789.
Ru, A. G., Athuldev, T., & Sarika, M. L. (2019). Nursing Care in Esophageal Varices. Asian Journal of Nursing Education and Research, 9(2), 273-277.
European Association for The Study of the Liver (EASL). (2018). EASL Clinical Practice Guidelines for the management of patients with decompensated cirrhosis. Journal of Hepatology, 69(2), 406-460.
Garcia‐Tsao, G., Abraldes, J. G., Berzigotti, A., & Bosch, J. (2017). Portal hypertensive bleeding in cirrhosis: Risk stratification, diagnosis, and management: 2016 practice guidance by the American Association for the study of liver diseases. Hepatology, 65(1), 310-335.
Haq, I., & Tripathi, D. (2017). Recent advances in the management of variceal bleeding. Gastroenterology Report, 5(2), 113-126.
Strate, L. L., & Gralnek, I. M. (2016). Management of patients with acute lower gastrointestinal bleeding. The American Journal of Gastroenterology, 111(4), 459.
Tripathi, D., Stanley, A. J., Hayes, P. C., Patch, D., Millson, C., Mehrzad, H., … & Christie, J. M. (2015). UK guidelines on the management of variceal haemorrhage in cirrhotic patients. Gut, 64(11), 1680-1704.
- Varis kanamasını önlemek için beta-bloker (dideral) ilaçlar önerilebilir. İlaçlar hakkında detaylı bilgi almak için tıklayınız.
- Varis kanamasının tedavisi için gerekli durumlarda skleroterapi, bant ligasyonu, TIPS gibi işlemler yapılabilir. Bu işlemler hakkında detaylı bilgi almak için tıklayınız.
-Bilinç Değişikliği-
Karaciğer sirozu olan hastalarda bilinç durumunda değişiklikler olması hepatik ensefalopati olarak tanımlanır.
Bilinç Değişikliğinin Belirtileri Nelerdir?
Bilinç değişikliği hafif düzeyde başlar, zamanla şiddetlenebilir. Bilinç değişikliğini erken dönemde fark etmek ve tedavi etmek önemlidir.
- Kişilik özellikleriniz değişebilir, keyifsiz ve huzursuz olabilirsiniz.
- Geceleri huzursuzluk, sinirlilik uyuyamama; gündüzleri uyku hali görülebilir.
- Kolunuzu yere paralel olacak şekilde karşıya uzattığınızda parmaklarınızda titreme olabilir.
- Yavaş konuşmaya, konuşmalarınızı tekrarlamaya, anlamsız kelimeler söylemeye başlayabilirsiniz.
- Banyo yapma, yemek yeme, tuvalete gitme gibi günlük yaşam aktivitelerinizi yapmakta zorlanabilirsiniz.
- Unutkan ya da kafanız karışık olabilirsiniz.
- Dikkatiniz dağınık olabileceği için düşme, kaza gibi olumsuz olaylar deneyimleyebilirsiniz
- Tehlikeli işler yapmaktan ve araba sürmekten kaçınmalısınız.
- Bilinç değişikliği zor bir deneyimdir.
- Aileniz, sevdikleriniz ve sağlık profesyonelleri ile hepatik ensefalopatinin belirtileri hakkında konuşunuz.
- Bilinciniz değiştiğinde normalden farklı davranışlar sergileyebileceğinizi, bu durumda sizi yargılamamalarını istediğinizi, en yakın sağlık kurumuna başvurmanız için yardımlarına ihtiyacınız olduğunu sevdiklerinizle konuşabilirsiniz.
Bilinç Değişikliğini Önlemek İçin Neler Yapılabilir?
- Her gün kollarınızı yere paralel şekilde uzatarak parmaklarınıdaki titremeyi değerlendiriniz.
- Parmaklarınızdaki titremeyi değerlendirmek için her gün bir kağıda istediğiniz bir cümleyi yazınız.Yazınızın şeklindeki değişikliği takip ediniz.
- Her gün zihinsel aktivitenizi canlı tutacak aktiviteler (kitap okuma, bulmaca çözme vb.) yapmaya özen gösteriniz.
- Karaciğer sirozu tanısı olan hastalarda kabızlık bilinç bulanıklığına neden olabilir. Bu nedenle günde 2-3 kez zorlanmadan, yumuşak dışkılama yapmak bilinç bulanıklığının önlenmesi için çok önemlidir.
- Dışkılamayı kolaylaştırmak için reçete edilen laksatif (duphalac gibi) ilacınızı reçete edildiği şekilde kullanınız.
- Günde 2-3 kez yumuşak dışkılama yaptıysanız o gün için laksatif ilacınızı almayı bırakabilirsiniz.
- Ertesi gün laksatif ilacınızı reçete edildiği şekilde kullanmaya devam edebilirsiniz.
- Laksatif ilacın tadını sevmiyorsanız su, süt, meyve suyu gibi içeceklere karıştırarak içebilirsiniz.
- Günde üçten fazla, sulu, aşırı miktarda dışkılama yaparsanız laksatif ilacın dozunu azaltınız.
- Tehlikeli işler yapmaktan ve araba sürmekten kaçınmalısınız.
- Aşırı miktarda dışkılama vücuttan su kaybına (dehidratasyon) ve makat (anal) bölgenizin tahriş olmasına neden olabilir. Makat bölgenizdeki tahrişi önlemek için bölgenin kuru ve temiz olmasına dikkat ediniz.
- Günde en az 3 ana 3 ara öğün olacak şekilde besleniniz. Öğünlerinizin arasında 4 saatten fazla olmamasına dikkat ediniz.
- Geceleri yapılacak atıştırmalıklar enerji dengesinin sürdürülmesine yardımcı olacağı için uyumadan önce atıştırmalık yapınız. Gece uykunuzdan uyanırsanız atıştırmalıklar yapınız.
- Kanama olması, enfeksiyon, su kaybı (dehidratasyon), kabız olma, kan şekeri düzeyinin normal sınırlarda olmaması bilinç bulanıklığına neden olan faktörler arasında yer alır. Bu belirtiler dikkatli bir şekilde takip edilmelidir.
- Ağız hijyeninin kötü olması bilinç bulanıklığına neden olabildiği için, her sabah ve akşam dişlerinizi fırçalayınız.
- Bilinç bulanıklığı belirtilerini takip etmeleri için yakınlarınızdan destek isteyiniz.
Bilinç Değişikliğinin Tedavisi ve Bakımı Nasıldır?
Bilinç değişikliği ile sağlık kurumuna başvurulduğunda gerekli durumlarda aşağıda yer alan tedavi ve bakım uygulamaları yapılır:
- Günde 2-3 kez yumuşak dışkılama yapabilmeniz için lavman yapılabilir, laktüloz etken maddeli (duphalac gibi) ilaçları kullanabilirsiniz.
- Bilinç bulanıklığını tedavi etmek için L-ornitin L-aspartat etken maddeli (hepa-merz gibi) ve rifaximin etken maddeli (colidur) ilaçlar kullanılır.
- Protein kaynağı olarak hayvansal gıdalar yerine sebzelerin tüketilmesi önerilir.
- Gerekli durumlarda beslenmeniz damar yolu aracılığıyla sağlanabilir, oksijen tedavisi uygulanabilir.
- Bilinç değişikliği ilerledikçe sinirlilik artabilir, kendinize ve çevrenize zarar vermeye başlayabilirsiniz. Böyle bir durumda sizi ve sevdiklerinizi korumak, tedavinizi en etkili şekilde yapabilmek için, size zarar vermeyecek şekilde, ellerinizin ve ayaklarınızın bağlanması gerekebilir.
- Bilinç değişikliği tedavi edildikten sonra tekrarlayabilir. Önleyici tedbirlere ve tedaviye dikkatli bir şekilde uyulması bilinç değişikliğinin önlenmesi için önemlidir.
Sağlık Kurumuna Ne Zaman Başvurulmalı?
ÖNEMLİ UYARI
-
Aşağıdaki belirtilerden biri varsa zaman kaybetmeden acil servise başvurunuz:
Bilinç durumunuzda değişiklik varsa
Kollarınızı yere paralel şekilde uzattığınızda parmaklarınızda titreme tespit ederseniz
Konuşmanız yavaşladıysa
Gece uyuyamıyor, gündüz uyukluyorsanız
Faccioli, J., Nardelli, S., Gioia, S., Riggio, O., Ridola, L. (2022). Minimal hepatic encephalopathy affects daily Life of cirrhotic patients: a viewpoint on clinical consequences and therapeutic opportunities. J Clin Med, 11(23),7246.
Flamm, S. L., Bajaj, J. S., Saab, S., & Brown Jr, R. S. (2020). The role of the hospitalist in the continuum of care for patients with hepatic encephalopathy: treatment of inpatient episodes and preventing outpatient recurrence and readmissions. J Hosp Manag Heal Policy, 4(0), 37-37.
Rodenbaugh, D., Vo, C. T., Redulla, R., & McCauley, K. (2020). Nursing management of hepatic encephalopathy. Gastroenterology Nursing, 43(2), 35-47.
Shawcross, D. L. (2018). Diagnosis and management of hepatic encephalopathy. British Journal of Nursing, 27(Sup3), 7-13.
Bajaj, J. S., Frederick, R. T., Bass, N. M., Ghabril, M., Coyne, K., Margolis, M. K., … & Scharschmidt, B. F. (2016). Overt hepatic encephalopathy: development of a novel clinician reported outcome tool and electronic caregiver diary. Metabolic Brain Disease, 31(5), 1081-1093.
Rathi, S., & Dhiman, R. K. (2016). Managing encephalopathy in the outpatient setting. Clinical Liver Disease, 8(6), 150.
Romero-Gómez, M., Montagnese, S., & Jalan, R. (2015). Hepatic encephalopathy in patients with acute decompensation of cirrhosis and acute-on-chronic liver failure. Journal of Hepatology, 62(2), 437-447.
Vilstrup, H., Amodio, P., Bajaj, J., Cordoba, J., Ferenci, P., Mullen, K. D., … & Wong, P. (2014). Hepatic encephalopathy in chronic liver disease: 2014 Practice Guideline by the American Association for the Study of Liver Diseases and the European Association for the Study of the Liver. Hepatology, 60(2), 715-735.
- Bilinç değişikliğini önlemek ve tedavi etmek için günde 2-3 kez yumuşak dışkılama önemlidir. Dışkılamaya yardımcı ilaçlar hakkında detaylı bilgi almak için tıklayınız.
- Bilinç değişikliğinin tedavisinde kullanılan ilaçlar hakkında detaylı bilgi almak için tıklayınız.
- Bilinç değişikliğinin önlenmesinde beslenme önemlidir. Beslenme hakkında detaylı bilgi almak için tıklayınız.
-Enfeksiyon-
Karaciğerde bulunan kupffer hücreleri kanı temizleyerek enfeksiyonun önlenmesine yardımcı olur. Karaciğer sirozu olan hastalarda kupffer hücrelerinin fonksiyonunun azalması, bağışıklığın zayıflaması gibi nedenlerle enfeksiyon gelişebilir.
Enfeksiyon Belirtileri Nelerdir?
Ateş, öksürük, balgam, burun akıntısı, idrar yaparken yanma, kırgınlık, kas ve eklem ağrısı, baş ağrısı, boğaz ağrısı, bulantı, kusma gibi durumlar enfeksiyon belirtileri arasında yer almaktadır. Kan testlerinde enfeksiyonu gösteren değerler yüksek olabilir.
Enfeksiyonu Önlemek İçin Neler Yapılabilir?
Enfeksiyon gelişmesini önlemek için dikkat etmeniz gereken uygulamalar şunlardır:
- Kişisel hijyeninize önem gösteriniz.
- Ellerinizi düzenli ve uygun bir şekilde yıkayınız.
- Temiz kıyafetler giyiniz ve düzenli olarak duş alınız.
- Öksürük, burun akıntısı olan kişiler ile mesafenizi koruyunuz.
- Kalabalık ortamlarda uzun süre bulunmayınız.
- Kişisel eşyalarınızı (havlu, diş fırçası gibi) başkaları ile paylaşmayınız.
- Günlük yeterli miktarda su tüketiniz. Su tüketiminizde bir sakınca yoksa günlük kilogram başına 30 ml su tüketilmesi önerilmektedir. Örneğin 60 kg olan bir kişi günde en az 1800 (60*30) ml su tüketmelidir.
- Yeterli ve dengeli beslenmeye özen gösteriniz.
- Mevsiminde taze sebze ve meyve yemeye özen gösteriniz.
- Çiğ sebze ve meyveleri yıkamadan tüketmeyiniz.
- Temizliğinden emin olmadığınız yerlerde gıda tüketmeyiniz.
- Şok diyetlerden uzak durunuz.
- Düzenli fiziksel aktivite yapınız.
- Dinlenmek için kendinize yeterli zaman ayırınız. Her gece en az yedi saat kesintisiz uyumaya çalışınız.
- Hayatınızdaki stres faktörlerinden korunmaya çalışınız.
- Doktorunuzla konuşarak pnömokok (zatürre), influenza (grip), hepatit A, hepatit B ve COVID-19 aşılarınızı yaptırınız.
- Uzun süre hastanede kalmak enfeksiyona neden olmaktadır. Sağlığınızı korumak ve iyileştirmek için sorumluluklarınızı yerine getirerek hastane yatışından korunmaya çalışınız. En erken sürede taburcu olmaya yardımcı olunuz.
ÖNEMLİ UYARI
-
Aşağıdaki belirtilerden biri varsa zaman kaybetmeden acil servise başvurunuz:
Karnınızda yeni başlayan bir şişlik/genişleme varsa
Şiddetli karın ağrısı yaşıyorsanız
Kilonuzda bir gün önceye göre 1 kg ve üzerinde artış olduysa
Bacak/ayaklarınızda şişlik geliştiyse
İdrar miktarınız azaldıysa
Bilinç durumunuzda değişiklik varsa
Vücut sıcaklığınız 37.8 °C’nin üzerindeyse
Enfeksiyonun Tedavisi ve Bakımı Nasıldır?
- Enfeksiyona nedenine yönelik tedavi edici ilaçlar kullanılır.
- Enfeksiyonla vücudun enerji ihtiyacı arttığı için istirahat edilmesi sağlanır.
- Yeterli ve dengeli beslenme sağlanır.
- Yeterli sıvı alımı sağlanır.
Sağlık Kurumuna Ne Zaman Başvurulmalı?
ÖNEMLİ UYARI
-
Aşağıdaki belirtilerden biri varsa zaman kaybetmeden acil servise başvurunuz:
Vücut ısınız 37.8 °C’nin üzerindeyse
Bajaj, J. S., Kamath, P. S., Reddy, K. R. (2021). The evolving challenge of infections in cirrhosis. New England Journal of Medicine, 384(24), 2317-2330.
Tonon, Marta; Angeli, Paolo; Piano, Salvatore. Bacterial Infections in Cirrhosis. Infectious Microbes & Diseases, 3(3), 117-124.
Wong, F. (2019). Clinical Consequences of Infection in Cirrhosis: Organ Failures and Acute‐on‐Chronic Liver Failure. Clinical Liver Disease, 14(3), 92.
Enfeksiyondan korunmak için yeterli ve dengeli beslenme önemlidir. Beslenme hakkında detaylı bilgi almak için tıklayınız.
Enfeksiyondan korunmak için düzenli fiziksel aktivite yapmak önemlidir. Fiziksel aktivite hakkında detaylı bilgi almak için tıklayınız.
Enfeksiyonda kanda yükselen değerler hakkında detaylı bilgi almak için tıklayınız.
-Karın Zarı Enfeksiyonu-
Karın zarının (periton) enfeksiyonuna spontan bakteriyel peritonit denir. Özellikle karında sıvı biriken hastalarda, sıvının enfeksiyonu sonucunda oluşmaktadır.
Karın Zarı Enfeksiyonunun Belirtileri Nelerdir?
Ateş, öksürük, balgam, burun akıntısı, idrar yaparken yanma, kırgınlık, kas ve eklem ağrısı, baş ağrısı, boğaz ağrısı, bulantı, kusma gibi durumlar enfeksiyon belirtileri arasında yer almaktadır. Kan testlerinde enfeksiyonu gösteren değerler yüksek olabilir.
Karın Zarı Enfeksiyonunun Belirtileri Nelerdir?
- Vücut ısısı 37.8 0C’nin üzerindedir.
- Karın bölgesinde ağrı veya hassasiyet hissedilir.
Karın Zarı Enfeksiyonunu Önlemek İçin Neler Yapılabilir?
- Karın zarı enfeksiyonu genellikle karında sıvı (asit) biriken hastalarda gelişmektedir. Karında sıvı birikmesini önlemeye yönelik önerilere uyulmalıdır.
- Enfeksiyonu önlemeye yönelik ilaçlarınız varsa bu ilaçları reçete edildiği şekilde kullanınız.
- Genel enfeksiyon önlemlerine uyunuz.
Karın Zarı Enfeksiyonunun Tedavisi ve Bakımı Nasıldır?
Karın zarı enfeksiyonu belirtileri ile sağlık kurumuna başvurulduğunda gerekli durumlarda aşağıda yer alan tedavi ve bakım uygulamaları yapılır:
- Enfeksiyona neden olan mikroorganizmaya yönelik ilaç tedavisine başlanır.
- Ateş, nabız, kan basıncı, solunum sayısı sık aralıklar ile takip edilir.
- Ateş varsa ateş düşürücü ilaçlar uygulanır.
- Solunum sıkıntısı gelişirse oksijen tedavisine başlanır.
- Kan testlerinizde enfeksiyonu gösteren değerler takip edilir.
Sağlık Kurumuna Ne Zaman Başvurulmalı?
ÖNEMLİ UYARI
-
Aşağıdaki belirtilerden biri varsa zaman kaybetmeden acil servise başvurunuz:
Vücut ısınız 37.8 °C’nin üzerindeyse
Karnınızda ağrı veya hassasiyet varsa
Bulantı kusma varsa
Aithal, G. P., Palaniyappan, N., China, L., Härmälä, S., Macken, L., Ryan, J. M., … & Verma, S. (2021). Guidelines on the management of ascites in cirrhosis. Gut, 70(1), 9-29.
Campbell, K. A., Trivedi, H. D., & Chopra, S. (2021). Infections in cirrhosis-A guide for the clinician. The American Journal of Medicine.
European Association for The Study of the Liver (EASL). (2018). EASL Clinical Practice Guidelines for the management of patients with decompensated cirrhosis. Journal of hepatology, 69(2), 406-460.
Türkiye Cumhuriyeti Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü Sağlıklı Beslenme ve Hareketli Hayat Dairesi Başkanlığı. Enfeksiyon Hastalıklarında Beslenme. Erişim Adresi: https://hsgm.saglik.gov.tr/tr/beslenmehareket-haberler/enfeksiyon-hastaliklarinda-beslenme.html Erişim Tarihi: 06 Aralık 2021.
Türkiye Cumhuriyeti Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü Sağlıklı Beslenme ve Hareketli Hayat Dairesi Başkanlığı. Sağlıklı Beslenme ve Hareketli Hayat Rehberleri. Erişim Adresi:https://hsgm.saglik.gov.tr/depo/birimler/cocuk_ergen_db/dokumanlar/D_vitamini_Rehberi.pdf Erişim Tarihi: 06 Aralık 2021.
Spontan bakteriyel peritonit sıklıkla karında sıvı biriken hastalarda görülür. Karında sıvı birikiminin önlenmesi için detaylı bilgi almak için tıklayınız.
Spontan bakteriyel peritonitin önlenmesi ve tedavisi için enfeksiyon önlemlerine uyunuz. Enfeksiyon önlemleri hakkında detaylı bilgi almak için tıklayınız.
-Sarılık-
Sarılık, gözün içi ve derinin sarı renk almasıdır.
İdrarın rengi demli çay rengini andıracak şekilde koyulaşabilir. Kandaki bilirubin düzeyinin yükselmesi sarılığa neden olur.
Sarılığın Tedavisi ve Bakımı Nasıldır?
- Gözlerinizi ve derinizin rengini her gün bir ayna yardımı ile değerlendiriniz.
- Sarılık gelişirse zaman kaybetmeden sağlık kurumuna başvurunuz.
- Cildinizdeki renk değişikliğinden dolayı sosyal ilişkiler kurmaktan çekinmeyiniz.
- Aileniz ve arkadaşlarınızdan sizi rahatsız eden durumlar için destek isteyiniz.
Sağlık Kurumuna Ne Zaman Başvurulmalı?
ÖNEMLİ UYARI
-
Aşağıdaki belirtilerden biri varsa zaman kaybetmeden acil servise başvurunuz:
Gözlerinizin, derinizin rengi sarı renk alırsa
İdrarınızın rengi demli çay rengini andıracak şekilde koyulaşırsa
D’Amico, G., Bernardi, M., Angeli, P. (2022). Towards a new definition of decompensated cirrhosis. J Hepatol, 76(1),202-207.
Garcis-Tsao, G., McCurdy, H., McFarland, L., Morgan, T., Reid, a., Ellis, D., Maguire, E. (2019). Cirrhosis: A patient guide. Viral Hepatitis and Liver Disease. Erişim adresi: https://www.hepatitis.va.gov/cirrhosis/patient/single-page.asp. Erişim tarihi: 08.11.2022.
-Kas Krampları-
Karaciğer sirozu tanısı olan hastalıklar kas krampları yaşayabilir. Kas krampları herhangi bir anda başlayabilir. Birkaç dakika sürebilir. Oldukça ağrılı olabilir. Kas kramplarının nedeni tam olarak bilinmemektedir. Kandaki hemoglobin değerinin azalmasının, elektrolit değerlerinin normal sınırlarda olmamasının, kullanılan idrar söktürücü (diüretik) ilaçların kas kramplarına neden olabileceği düşünülmektedir.
Kas Kramplarını Rahatlatmak İçin Neler Yapılabilir?
- Kas krampları egzersiz ile rahatlayabilir. Düzenli egzersiz yapabilirsiniz.
- Kramp oluşan bölgeyi gerebilir ve o bölgeye masaj yapabilirsiniz.
- Kramp baldırdaysa şu uygulamalar faydalı olabilir:
- Bacağınızı yere paralel şekilde yukarı kaldırınız ve ayak parmaklarınızı geriye doğru sonuna kadar bükünüz.
- Birkaç dakika topuklarınızın üzerinde yürüyünüz.
Kas Kramplarını Önlemek İçin Yapılabilecek Uygulamalar Nelerdir?
- Sıvı kısıtlamasını gerektirecek bir hastalığınız yoksa günde en az iki litre su içiniz.
- Alkol, kafein içeren gıdaların tüketiminden kaçınınız.
- Yeterli ve dengeli besleniniz.
- Düzenli fiziksel aktivite yapınız.
- Kasları gevşetmek için ılık banyo yapabilirsiniz.
- Ağrıyan kasın üzerine beş dakika sıcak uygulama yapabilirsiniz.
- Doktorunuz reçete ederse çinko, E vitamini, B vitamini gibi takviyeleri kullanabilirsiniz. Ancak gereksiz ve aşırı ilaç kullanmanın karaciğerinize zarar verdiğini unutmayınız ve mutlaka doktor kontrolünde kullanınız.
Kalia, S., Nath, P., Pathak, M., Anand, A.C. (2022). Treatment of muscle cramps in patients with cirrhosis of liver: a systematic review. J Clin Exp Hepatol, 12(3):980-992.
- Kas kramplarının önlenmesi ve iyileştirilmesi için beslenme ve düzenli fiziksel aktivite yapmak önemlidir. Beslenme hakkında detaylı bilgi almak için tıklayınız.
- Fiziksel aktivite hakkında detaylı bilgi almak için tıklayınız.
-Karaciğer Sirozuna Bağlı
Böbrek Hastalığı-
Karaciğer sirozu nedeni ile gelişen böbrek hastalığına hepatorenal sendrom denir.
Karaciğer Sirozuna Bağlı Böbrek Hastalığının Belirtileri Nelerdir?
- Kan değerlerinizde kreatinin düzeyi normal değerinden yüksektir.
- Kilonuzda ani artış meydana gelebilir.
- Ayaklarınızda ödem oluşur.
- İdrar miktarı azalır.
Karaciğer Sirozuna Bağlı Böbrek Hastalığının Önlemek İçin Neler Yapılabilir?
- Her gün kilonuzu değerlendiriniz ve kaydediniz.
- Günlük tükettiğiniz tuz miktarının bir silme çay kaşığından (iki gram) fazla olmamasına dikkat ediniz.
- Her gün aldığınız ve çıkardığınız sıvı miktarını değerlendiriniz ve kaydediniz.
- Bacaklarınızı/ayaklarınızı her gün şişlik (ödem) yönünden kontrol ediniz ve kaydediniz.
Karaciğer Sirozuna Bağlı Böbrek Hastalığının Tedavi ve Bakımı Nasıldır?
Hepatorenal sendrom belirtileri ile sağlık kurumuna başvurulduğunda gerekli durumlarda aşağıda yer alan tedavi ve bakım uygulamaları yapılır:
- Yaşam bulgularınız (ateş, nabız, tansiyon, solunum) sürekli kontrol edilir.
- Ödemi rahatlatmak için ayaklarınızı yükseltebilirsiniz.
- Gerekli görülürse parasentez yapılır. Parasentez işlemi sadece sağlık kurumunda yapılır!
- Kan değerleriniz kontrol edilir. Özellikle kreatinin, bilirubin, albumin, sodyum değerleri kontrol edilir.
- Gerekli görülürse damar yolu ile albumin solüsyonu verilir.
- Gerekli görülürse hemodiyaliz yapılır.
- Gerekli görülürse idrar söktürücü (diüretik) ilaçlarınızın kullanımı düzenlenir.
- Doktorunuz hepatorenal sendromu tedavi etmek için kan dolaşımını artıracak (vazoaktif) ilaçlar reçete edebilir.
Sağlık Kurumuna Ne Zaman Başvurulmalı?
ÖNEMLİ UYARI
-
Aşağıdaki belirtilerden biri varsa zaman kaybetmeden acil servise başvurunuz:
Kilonuzda bir gün önceye göre 1 kg ve üzerinde artış olduysa
Ayaklarınızda aniden ödem oluştuysa
Ongün, P., Kırtıl, İ., & Öztekin, D. (2021). Hepatorenal Sendrom Tanısı Olan Bireylerde Hemşirelik Bakımı/Nursing Care in Individuals with Hepatorenal Syndrome. Nefroloji Hemşireliği Dergisi, 16(1), 19-29.
Angeli, P., Garcia-Tsao, G., Nadim, M. K., & Parikh, C. R. (2019). News in pathophysiology, definition and classification of hepatorenal syndrome: a step beyond the International Club of Ascites (ICA) consensus document. Journal of Hepatology, 71(4), 811-822.
European Association for The Study of the Liver (EASL). (2018). EASL Clinical Practice Guidelines for the management of patients with decompensated cirrhosis. Journal of Hepatology, 69(2), 406-460.
- Hepatorenal sendromda günlük çıkarılan idrar miktarı azalır. Saatte 0.5 ml/kg’dan daha az idrar çıkışı olur.
- İdrar miktarınızı şu şekilde hesaplayabilirsiniz: Kilonuz * 0.5
- 60 kg olduğunuzu düşünürsek
- Saatteki idrar miktarı = 60*0.5= 30 ml
- 24 saatteki idrar miktarı = 30*24= 720 m
- 60 kg olan birisi günde 720 ml’den daha az idrar yapıyorsa hepatorenal sendrom yönünden değerlendirilmelidir.
- Hepatorenal sendromun değerlendirilmesi için kilo takibi önemlidir. Kilo takibi hakkında detaylı bilgi almak için tıklayınız.
- Kilonuzun sonucunu kaydetmek için tıklayınız.
- Hepatorenal sendrom oluşumunu önlemek için tuz tüketimi azaltılmalıdır. Tuz tüketimi hakkında detaylı bilgi almak için tıklayınız.
- Hepatorenal sendromun değerlendirilmesi için aldığı-çıkardığı sıvı takibi yapmak önemlidir. Aldığı-çıkardığı sıvı takibi hakkında detaylı bilgi almak için tıklayınız.
- Aldığınız ve çıkardığınız sıvı miktarını kaydediniz.
- Ödem değerlendirmesi hakkında detaylı bilgi almak için tıklayınız.
- Ödem değerlendirmesini kaydetmek için tıklayınız.
- Hepatorenal sendromun tedavisi için idrar söktürücü (diüretik) ilaçlar kullanılabilir. İlaçlar hakkında detaylı bilgi almak için tıklayınız.
- Hepatorenal sendromun tedavisi için gerekli görülürse sağlık kurumunda parasentez yapılabilir. Parasentez işlemi hakkında detaylı bilgi almak için tıklayınız.
- Hepatorenal sendromda günlük çıkarılan idrar miktarı azalır. Saatte 0.5 ml/kg’dan daha az idrar çıkışı olur.
-Karaciğer Sirozuna Bağlı
Akciğer Hastalığı-
Karaciğer sirozu nedeni ile gelişen akciğer hastalığına hepatopulmoner sendrom denir.
Karaciğer Sirozuna Bağlı Akciğer Hastalığının Belirtileri Nelerdir?
- Nefes darlığı oluşur.
- Yatar durumdan oturur pozisyona gelindiğinde nefes darlığı artar.
- Nefes darlığı nedeni ile göğüs ağrısı, öksürük, balgam oluşur.
- Kandaki oksijen düzeyi azalır.
- Oksijen azlığı nedeni ile dudaklar ve tırnakların rengi morarır.
- Tırnaklarda şekil bozuklukları gelişebilir. Tırnakların şekli ovalleşerek tırnaklarda kubbemsi bir görüntü oluşabilir.
Karaciğer Sirozuna Bağlı Akciğer Hastalığını Önlemek İçin Neler Yapılabilir?
Hepatopulmoner sendromu önlemek için vücutta sıvı tutulumunu önlemeye yönelik uygulamalar yapılır. Bu uygulamalar şunlardır:
- Kilonuzdaki değişimi değerlendiriniz ve kaydediniz.
- Günlük tükettiğiniz tuz miktarının bir silme çay kaşığından (iki gram) fazla olmamasına dikkat ediniz.
- Her gün aldığınız ve çıkardığınız sıvı miktarını değerlendiriniz ve kaydediniz.
- Bacaklarınızı/ayaklarınızı her gün şişlik (ödem) yönünden kontrol ediniz ve kaydediniz.
- Oksijen azlığının belirtilerinden olan dudaklar ve tırnaklarda morarmayı, tırnaklarda şekil değişikliklerini gözlemleyiniz.
Karaciğer Sirozuna Bağlı Akciğer Hastalığının Tedavisi ve Bakımı Nasıldır?
Hepatopulmoner sendrom belirtileri ile sağlık kurumuna başvurulduğunda aşağıda yer alan tedavi ve bakım uygulamaları yapılır:
- Kandaki oksijen miktarını değerlendirmek için kan gazı örneği alınır.
- Oksijen desteği sağlanır.
- Yatak istirahati sağlanır.
- Gerekli görülürse idrar söktürücü (diüretik) ilaçlarınızın kullanımı düzenlenir.
- Gerekli görülürse rahatlatıcı tedavi olarak parasentez ve torasentez işlemleri yapılabilir. Bu işlemler sadece sağlık kurumunda yapılabilir!
Sağlık Kurumuna Ne Zaman Başvurulmalı?
ÖNEMLİ UYARI
-
Aşağıdaki belirtilerden biri varsa zaman kaybetmeden acil servise başvurunuz:
Kilonuzda bir gün önceye göre 1 kg ve üzerinde artış olduysa
Nefes almada zorluk yaşıyorsanız
Göğsünüzde ağrı varsa
Vücut ısınız 37,8 °C’nin üzerindeyse
European Association for The Study of the Liver. (2018). EASL Clinical Practice Guidelines for the management of patients with decompensated cirrhosis. Journal of Hepatology, 69(2), 406-460.
Türk Toraks Derneği. Parmak çomaklaşması nedir? Erişim adresi: https://toraks.org.tr/site/news/3453 Erişim tarihi: 10.12.2021.
- Kilo takibi hakkında detaylı bilgi almak için tıklayınız.
- Kilonuzun sonucunu kaydetmek için tıklayınız.
- Tuz tüketimi hakkında detaylı bilgi almak için tıklayınız.
- Aldığı-çıkardığı sıvı takibi hakkında detaylı bilgi almak için tıklayınız.
- Aldığınız ve çıkardığınız sıvı miktarını kaydetmek için tıklayınız.
- Ödem değerlendirmesi hakkında detaylı bilgi almak için tıklayınız.
- Ödem değerlendirmesini kaydetmek için tıklayınız.
-Seksüel Fonksiyonlarda Değişim-
Karaciğer sirozu olan hastaların yaklaşık %92’sinde seksüel fonksiyonlarda değişim görülmektedir. Kadın ve erkek bireylerde seks hormonlarının fonksiyonları değişir. Kadın ve erkeklerde seksüel fonksiyonlarda değişim olduğunu gösteren bulgular şunlardır:
- Kadınlarda cinsel istekte (libido) azalma, orgazm olamama, adet döneminde şiddetli ağrı, gecikmeli adet görme, adet görememe (amenore), ağrılı cinsel ilişki gibi üreme bozuklukları görülebilir.
- Erkeklerde cinsel istekte azalma, erektil disfonksiyon gibi üreme bozuklukları görülebilir.
Seksüel fonksiyonlarda değişim yaşam kalitesini olumsuz şekilde etkilemektedir. Seksüel fonksiyonlar sağlıklı bir yaşam sürdürebilmek için önemli ve gereklidir. Seksüel fonksiyonlar hakkında konuşmak bazen zor olabilir. Bu konular hakkında yardım almak istediğinizde sağlık profesyonelleri sizi yargılamaz. Seksüel fonksiyonlarda değişim deneyimlediğinizde cinsel partnerinizle ve sağlık profesyonelleri ile konuşmaktan çekinmeyiniz.
Jagdish, R.K. (2022). Sexual dysfunctions and their treatment in liver diseases. World J Hepatol, 14(8),1530-1540.
T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü Araştırma, Geliştirme ve Sağlık Teknolojisi Değerlendirme Dairesi Başkanlığı, Siroz Klinik Protokolü (2022). Erişim adresi: https://shgmargestddb.saglik.gov.tr/TR-87091/siroz-klinik-protokolu.html. Erişim tarihi: 04 Eylül 2022.
Türk Karaciğer Araştırmaları Derneği. Hasta bilgilendirme kitabı. Erişim adresi: https://www.tkad.org.tr/en/yayinlar/page/2/ Erişim tarihi: 10 Aralık 2021.
-Karaciğer Kanseri-
Karaciğer sirozu tanısı olan hastalarda ilerleyen dönemlerde karaciğer kanseri (Hepatosellüler Karsinoma) gelişebilir. Bu nedenle siroz tanısı alan hastaların sağlık profesyonellerinin önerilerine uymaları, tedavi ve bakım uygulamalarına aktif katılmaları önemlidir.
Karaciğer Kanserinin Belirtileri Nelerdir?
- Kanser, erken dönemlerde belirti vermeyebilir.
- Karnın sağ üst bölümünde dolgunluk, ağrı kanser belirtileri arasındadır.
- Bu ağrı sağ omza kadar yayılabilir.
- Karında sıvı birikebilir.
- Kilo kaybı, sarılık, halsizlik, iştahsızlık gibi şikayetler olabilir.
Karaciğer Kanserini Önlemek İçin Neler Yapılabilir?
Hepatosellüler karsinomayı önlemek için karaciğer sirozuna neden olan faktörlere yönelik uygulamaların yapılması önemlidir. Bu uygulamar aşağıda yer almaktadır:
- Hepatit A ve hepatit B aşılarınızı yaptırınız.
- Alkol kullanmayınız.
- Karaciğer yağlanmasını önlemek için yeterli ve dengeli besleniniz.
- Fazla kilonuz varsa uzman desteği alarak kilo vermeye çalışınız.
- Doktorunuzun önerdiği sıklıkta (genellikle 6 ayda bir) ultrasonografi (USG) yaptırınız.
- Doktorunuzun önerdiği sıklıkta (genellikle 6 ayda bir) kan değerlerinizde AFP (Alfa Feto Protein) düzeyini kontrol ettiriniz.
Karaciğer Kanseri Nasıl Tedavi Edilir?
- Sirozun ve kanserin evresine, hastanın durumuna göre tedavi şekline karar verilir. Uygun olan hastada karaciğer nakli yapılabilir
- Karaciğer sirozunun ilk evresinde olan hastalarda ameliyat ile etkilenen karaciğer bölgesi çıkartılabilir.
- Radyo frekans ablasyon (RFA), trans arteriyel kemoembolizasyon (TAKE) ve trans arteriyel radyoembolizasyon (TARE) işlemleri diğer tedavi seçenekleri arasında yer alır.
- Ağız yoluyla veya damar yoluyla kanseri tedavi edici ilaçlar uygulanabilir.
European Association for the Study of the Liver (EASL). (2018). EASL clinical practice guidelines: management of hepatocellular carcinoma. Journal of Hepatology, 69(1), 182-236.
Türk Karaciğer Araştırmaları Derneği. Hasta bilgilendirme kitabı. Erişim adresi: https://www.tkad.org.tr/en/yayinlar/page/2/ Erişim tarihi: 10 Aralık 2021.
Karaciğer Sirozu Komplikasyonları
Öğrenme Hedefleri
Bu bölümde;
- Karaciğer sirozunun erken dönem komplikasyonlarını
- Karaciğer sirozunun geç dönem komplikasyonlarını
- Komplikasyonları iyileştirmek için evde yapabileceğiniz uygulamaları
- Sağlık kurumuna başvurmanız gereken durumları öğrenmeniz hedeflenmektedir.