Genel Komplikasyonlar
-İştahsızlık-
Karaciğer sirozu olan hastalar sıklıkla iştahsızlıktan şikayetçi olabilir. Hastalığa bağlı faktörler, tedavide kullanılan ilaçlar iştahsızlığa neden olabilir. İştahsızlık, besin alımında azalmaya neden olacağı için bağışıklığın azalması, kas kayıpları gibi sorunlara neden olacaktır.
İştahsızlığı Önlemek İçin Neler Yapılabilir?
- Öğünlerinizi sık aralıklar (6-7 kez) ile tüketiniz.
- Her öğünde tolere edebileceğiniz kadar besin tüketiniz.
- Tek seferde çok miktarda tüketilen besinler karın bölgesinde rahatsızlık yaratabilir.
- Gece uyumadan iki saat önce atıştırmalıklar ile beslenebilirsiniz.
- Diyet önerilerinize uymak koşuluyla sevdiğiniz yiyecekler ile beslenebilirsiniz.
- Sevmediğiniz yiyecekleri tüketmek için kendinizi zorlamayınız.
- Yemekten önce ve sonra sevdiğiniz, rahat edeceğiniz ortamlara olunuz.
- Yemeğinizi sakin bir şekilde, iyice çiğneyerek yemeye çalışınız.
- Çantanızda veya arabanızda sevdiğiniz atıştırmalıkları taşıyabilirsiniz.
- Yemeğinizi tatlandırmak için zeytinyağı, limon gibi gıdaları kullanabilirsiniz.
- Alkol kullanmayınız.
- Gerekli görülen durumlarda doktorunuz tarafından ağız yoluyla veya damar yoluyla takviye edici besinler almanız önerilebilir.
- Doktor kontrolü dışında takviye edici gıda kullanmayınız.
- Bulantı ve kusma iştahsızlığa neden olabilir.
- Kötü kokular bulantıya neden olabilir. Yemeklerinizi temiz olan ve güzel kokan bir odada yiyiniz.
- Kötü ağız hijyeni bulantıya neden olur. Ağız bakımınıza önem gösteriniz.
- Yemek yemek için çok acıkmayı beklemeyiniz. Çok acıkmak bulantıya neden olur.
- Soğuk yiyecekler sıcak yiyeceklere göre daha kolay yenebilir. Öğünlerinizde soğuk yiyecekler tercih edebilirsiniz.
- Yorgun hissettiğinizde, ağrınız olduğunda yemek için kendinizi zorlamayınız.
Chapman, B., Sinclair, M., Gow, P. J., & Testro, A. G. (2020). Malnutrition in cirrhosis: More food for thought. World journal of hepatology, 12(11), 883.
-Kilo ve Kas Kaybı-
Kilo kaybı, kas kütlesinde azalmaya neden olarak vücut direncini azaltır. Vücut direncinin azalması enfeksiyona, yorgunluğa, aktivitelerin azalmasına neden olur.
Kilo Kaybı Nasıl Önlenebilir?
- Kilo kaybını değerlendirmek için her gün kilonuzu ölçünüz.
- Öğünlerinizi sık aralıklar (6-7 kez) ile tüketiniz.
- Her öğünde tolere edebileceğiniz kadar besin tüketiniz.
- Tek seferde çok miktarda tüketilen besinler karın bölgesinde rahatsızlık yaratabilir.
- Gece uyumadan iki saat önce atıştırmalıklar ile beslenebilirsiniz.
- Diyet önerilerinize uymak koşuluyla sevdiğiniz yiyecekler ile beslenebilirsiniz.
- Sevmediğiniz yiyecekleri tüketmek için kendinizi zorlamayınız.
- Yemekten önce ve sonra sevdiğiniz, rahat edeceğiniz ortamlara olunuz.
- Yemeğinizi sakin bir şekilde, iyice çiğneyerek yemeye çalışınız.
- Çantanızda veya arabanızda sevdiğiniz atıştırmalıkları taşıyabilirsiniz.
- Yemeğinizi tatlandırmak için zeytinyağı, limon gibi gıdaları kullanabilirsiniz.
- Kas kaybını önlemek için tolere edebildiğiniz ve sevdiğiniz egzersizleri düzenli yapınız.
- Alkol kullanmayınız.
- Gerekli görülen durumlarda doktorunuz ağız veya damar yoluyla takviye edici besinler almanızı önerebilir.
- Doktor kontrolü dışında takviye edici gıda kullanmayınız.
- Bulantı ve kusma iştahsızlığa neden olabilir. Bu tarz durumlar varsa doktorunuzla konuşunuz.
Kumar, R., Prakash, S.S., Priyadarshi, R.N., Anand, U. (2022). Sarcopenia in chronic liver disease: a metabolic perspective. J Clin Transl Hepatol, 10(6), 1213-1222.
Dhaliwal, A., Armstrong, M. J. (2020). Sarcopenia in cirrhosis: A practical overview. Clinical Medicine, 20(5), 489.
Anand, A. C. (2017). Nutrition and muscle in cirrhosis. Journal of clinical and experimental hepatology, 7(4), 340-357.
-Yorgunluk-
Karaciğer sirozu olan hastaların %60-80’i yorgunluk yaşamaktadır. Yorgunluk iş ve sosyal hayatınıza ayırdığınız zamanın azalmasına, uykusuzluğa, duygusal değişikliklere neden olur. Yorgunluk dinlenme ile geçmeyebilir.
Yorgunluğu Önlemek İçin Neler Yapılabilir?
- Yeterli ve dengeli beslenmeye dikkat ediniz.
- Öğün atlamayınız.
- Şeker hastalığınız yoksa gece uyandığınızda küçük atıştırmalıklar (bir bardak süt gibi) yapabilirsiniz.
- Gece uykusuna en az yedi saat zaman ayırınız.
- Fiziksel ve duygusal olarak dinlenmek için kendinize zaman ayırınız.
- Gün içindeki aktivitelerinizi yaparken belirli aralıklar ile dinleniniz.
- Aktiviteleriniz sırasında size yardımcı olacak araç-gereçleri kullanınız.
- Yardımcı araç gereç kullanımı fazla enerji harcamanızı önler.
- Günlük aktivitelerinizi yapmak için sevdiklerinizden yardım isteyiniz.
- Kendinizi yormayacak şekilde egzersiz yapınız.
- Uzun süreli yatak istirahati hareket gücünüzün azalmasına neden olur. Uzun süre yatakta kalmamaya çalışınız.
- Rahatlamak için ılık duş alabilir, masaj yaptırabilirsiniz.
- Yorgun hissettiğinizi sağlık profesyonelleri ve sevdikleriniz ile paylaşınız.
- Kan değerlerinizi düzenli olarak konrol ettiriniz.
Bhandari, K., Kapoor, D. (2022) Fatigue in Cirrhosis. J Clin Exp Hepatol, 12(2):617-624.
Hu, K., Srirat, C., & Tachaudomdach, C. (2022). Nutritional Status and Fatigue of Patients with Cirrhosis in Tertiary Hospitals, Yunnan Province, the People’s Republic of China. Nursing Journal, 49(1), 1-12.
Wu, L. J., Wu, M. S., Lien, G. S., Chen, F. C., & Tsai, J. C. (2012). Fatigue and physical activity levels in patients with liver cirrhosis. Journal of clinical nursing, 21(1‐2), 129-138.
Kim, J. S., Hong, H. S., & Na, Y. K. (2012). A study of fatigue, depression and sleep disorders in patients with chronic liver disease. Journal of Korean Biological Nursing Science, 14(1), 1-7.
-Cilt Sorunları-
Deri ve tırnaklarınızın görüntüsünde değişiklikler olabilir. Bu değişiklikler kaşıntı, kırmızı renkli örümcek ağına benzer çizgiler (spider anjioma), avuç içlerinde kızarıklık (palmar eritem), memelerde büyüme (jinekomasti), tüylerin dağılımında değişiklikler şeklinde görülebilir.
Kaşıntı
Kaşıntı, bilirubin ve amonyak adı verilen maddelerin kandaki seviyesinin artışı nedeni ile meydana gelebilir. Vücudun bir bölgesinde veya tamamında görülebilir.
Evde yapabileceğiniz bazı uygulamalar kaşıntının azalmasına yardımcı olabilir:
Evde yapabileceğiniz bazı uygulamalar kaşıntının azalmasına yardımcı olabilir:
- Derinin nemli olması önemlidir. Ilık duş alabilirsiniz.
- Duştan sonra yumuşak bir havlu ile derinizi ovuşturmadan nazikçe kurulanınız.
- Derinizin aşırı kuru kalmamasına dikkat ediniz.
- Cildi kurutacak alkol içerikli sabun, şampuan gibi ürünlerden uzak durunuz.
- Parfüm içerikli sabunları kullanmayınız.
- Sert sabunlardan, köpük banyolarından uzak durunuz.
- Vücut temizliği için gliserin içerikli temizleyiciler kullanabilirsiniz.
- Temizleyici ürünleri az miktarda kullanınız.
- Temizleyici ürünleri koltuk altı, kasık gibi sınırlı alanlarda kullanınız.
- Kaşınan bölgeye soğuk uygulama yapabilirsiniz.
- Kuru hava cildin kurumasına neden olur.
- Evin nemli bir havasının olmasına dikkat ediniz.
- Evinizi nemlendirmek için her odada ağzı açık bir bardak su bulundurabilirsiniz.
- Terleme kaşıntıyı artırabilir.
- Çok sıcak ortamlardan uzak durunuz.
- Direkt güneş ışığına maruz kalmayınız.
- Sıkı saran kıyafetler, yün, sentetik kumaştan kıyafetler kaşıntıyı artırır.
- Pamuk içerikli bol kıyafetler giymeyi tercih ediniz.
- Kaşınan bölgeleri kaşımamaya çalışınız.
- Kaşıma eylemini tırnaklarınızla yapmayınız.
- Kaşıma eylemini avuç içinizle ya da kaşınan bölgeyi başparmakla işaret parmağınızın arasına alıp ovalayarak yapınız.
- Tırnaklarınız düz ve kısa olmalıdır.
- Geceleri vücudunuzu kaşıyorsanız uyumadan önce ellerinize eldiven giyebilirsiniz.
- Kaşıntı önleyici ilaçları önerildiği şekilde kullanınız.
- Derinizi kaşıntı nedeniyle oluşabilecek çizik, sıyrık, aşınma yönünden her gün izleyiniz.
- Kafein, alkol, baharatlar ve sıcak su gibi kaşıntıyı artırabilecek maddelerden uzak durunuz.
- Keyif aldığınız aktiviteleri yapmaya odaklanarak dikkatinizi kaşıntıdan uzaklaştırmaya çalışınız.
- Kaşıntıdan dolayı sosyal ilişkiler kurmaktan çekinmeyiniz.
- Aileniz ve arkadaşlarınızdan sizi rahatsız eden durumlar için destek isteyiniz.
- Kaşıntı uykunuzu bölen, sinirlendiren, konforunuzu azaltan bir durum olabilir.
Aşağıdaki belirtilerden biri varsa zaman kaybetmeden lütfen en yakın sağlık kuruluşuna başvurunuz:
- Vücudunuzda daha önce olmayan bir kaşıntı geliştiyse
- Kaşıntınız kullandığınız ilaçlara ve yaptığınız uygulamalara rağmen geçmiyorsa
Kırmızı Renkli Örümcek Ağına Benzer Çizgiler (Spider Anjioma)
Yüz, kollar, eller, parmaklar ve göğüs üzerinde kırmızı renkli, kıvrımlı kılcal damarların oluşturduğu lezyonlardır. Bu lezyonlar örümcek ağını andırdığı için spider anjoma olarak isimlendirilmiştir.
- Direkt güneş ışığından korununuz.
- Doktorunuzun önerdiği bir marka güneş koruyucu krem kullanabilirsiniz.
- Lezyonları azaltabilecek tedavi yöntemlerini (lazer tedavisi gibi) doktorunuzla konuşabilirsiniz.
- Bu lezyonlardan dolayı sosyal ilişkiler kurmaktan çekinmeyiniz.
- Aileniz ve arkadaşlarınızdan sizi rahatsız eden durumlar için destek isteyiniz.
Avuç İçlerinde Kızarıklık (Palmar Eritem)
Avuç içinin ortası hariç ellerin kırmızı renk almasıdır. Palmar eritem her iki elinizde gelişebilir. Genellikle ağrısızdır ve kaşıntı yapmaz.
- Palmar eritemin kesin bir tedavi yöntemi yoktur.
- Direkt güneş ışığından korununuz.
- Doktorunuzun önerdiği bir marka güneş koruyucu krem kullanabilirsiniz.
- Cildinizin görüntüsündeki değişikliklerden dolayı sosyal ilişkiler kurmaktan çekinmeyiniz.
- Aileniz ve arkadaşlarınızdan sizi rahatsız eden durumlar için destek isteyiniz.
Memelerde Büyüme (Jinekomasti)
Cinsiyet özelliklerini veren hormonların fazlası vücutta birikir. Karşı cinsiyete ait bazı özellikler gelişebilir. Erkeklerde meme dokusunun büyümesine jinekomasti denir.
- Büyüyen meme dokusu ağrıya ve hassasiyete neden olur.
- Vücudunuzu sıkan kıyafetler giymeyiniz.
- Darbe ve çarpmalara karşı dikkatli olunuz.
- Tedaviniz için reçete edilen ilaçları doktorunuzun önerdiği şekilde kullanınız.
- Aldakton (spironolakton) isimli idrar söktürücü ilaç memelerde büyümeye neden olabilir. Bu ilacı kullanırken memelerinizde büyüme olursa doktorunuzu bilgilendiriniz.
- Doktorunuzla konuşarak cerrahi yöntemler hakkında bilgi sahibi olunuz.
- Jinekomasti nedeni ile sosyal ilişkiler kurmaktan çekinmeyiniz.
- Aileniz ve arkadaşlarınızdan sizi rahatsız eden durumlar için destek isteyiniz.
Tüylerin Dağılımında Değişiklikler
Cinsiyet özelliklerini veren hormonların fazlası vücutta birikir. Vücuttaki kıllar kadınlarda artarken, erkeklerde azalabilir.
- Saç dökülmelerini azaltmak için nemlendirici kremler kullanılabilir.
- Kalıcı saç boyaları, saç spreyi ve jöle kullanımından kaçınınız.
- Aşırı tüylenmeyi azaltabilecek tedavi yöntemlerini (lazer tedavisi gibi) doktorunuzla konuşabilirsiniz.
- Tüy dağılımındaki değişiklikler ile birlikte kadınlarda menstruasyon (adet) döngüsünde azalma, erkeklerde cinsel fonksiyon bozuklukları görülebilir. Böyle durumlarda doktorunuzla konuşarak cinsel danışmanlık alabilirsiniz.
- Cildinizin görüntüsündeki değişikliklerden dolayı sosyal ilişkiler kurmaktan çekinmeyiniz.
- Aileniz ve arkadaşlarınızdan sizi rahatsız eden durumlar için destek isteyiniz
Dong, R.J., Yang, H.S., Li, J., Wang, R.R., Wang, L., & Li, Y.Y. (2022). Giant spider angioma following cirrhosis in HIV-infected individuals. Am J Med Sci,364(3),347-352.
Liu, Y., Zhao, Y., Gao, X., Liu, J., Ji, F., Hsu, Y.C., Li, Z., & Nguyen, M.H. (2022). Recognizing skin conditions in patients with cirrhosis: a narrative review. Ann Med,54(1),3017-3029.
Çevik, B., Kav, S., Kılıç, G., & Kırkpınar, C. (2020). Kronik Karaciğer Hastalarında Görülen Dermatolojik Sorunlar ve Hemşirelik Bakımı. Başkent Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Dergisi-BÜSBİD, 5(1), 70-79.
Kasar, K. S., Özer, S., & Yıldırım, Y. (2019). Wilson Sirozlu Hastanın Bakımında Levine Koruma Modelinin Kullanımı. Acıbadem Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi, (2), 342-349.
-Uyku Düzeninde Değişiklikler-
Karaciğer sirozu olan hastalar uyku düzeninde değişiklikler yaşayabilir. Uyku düzenindeki değişiklikler (gece uyuyamama, gündüz uyuklama gibi durumların yaşanması) karaciğer sirozu ile ilişkili bilinç bulanıklığının belirtisi olabilir. Bilinç bulanıklığına erken dönemde müdahale edebilmek için uyku düzeninin takip edilmesi önemlidir.
Uyku Düzenindeki Değişikliği Önlemek İçin Neler Yapılabilir?
- Uyku alışkanlığınızı değerlendirmek için uyku günlüğü tutabilirsiniz.
- Uyku günlüğü yatma zamanı, uyanma saati, gece kaç kez uyanıldığı, gündüz uykusu ve uyumadan önce alkol, kafein ya da ilaç alınıp alınmadığı gibi bilgileri içermelidir.
- Uyku apnesi, huzursuz bacak sendromu gibi bir rahatsızlığınız varsa tedavi olunuz.
- Gece atıştırmalıkları reflüye neden olarak uyku düzeninin bozulmasına neden olabilir.
- Gece atıştırmalıklarını uyumadan en az iki saat önce yapmaya dikkat ediniz.
- Reflü uykunuzun bölünmesine neden oluyorsa uyurken yüksek seviyede yastık kullanınız.
- Uyumadan en az dört saat önce çay, kahve, kola gibi kafein içeren içecekleri içmeyi bırakınız.
- Gece sık tuvalete gitmek uykusuzluğa neden olabilir. Bu nedenle idrar söktürücü ilaç kullanıyorsanız bu ilaçları sabah saatlerinde içmeye dikkat ediniz.
- Günlük almanız gereken sıvı miktarını gündüz saatlerinde tamamlamaya çalışınız.
- Alkol kullanmayınız.
- Uykuya dalmanızı geciktirebilecek stres faktörlerinden uzak durmaya çalışınız.
- Stresten uzak durabilmek için bilişsel-davranışsal terapi (yoga, müzik gibi) yöntemlerinden yararlanabilirsiniz.
- Uyumadan önce ılık duş alabilirsiniz.
- Uyuduğunuz odada gürültü, ışık olmamasına ve ısısının çok soğuk-sıcak olmamasına dikkat ediniz.
- Kaşıntı uyku düzeninde değişikliğe neden olabilir.
Uyku Düzenindeki Değişikliği Önlemek İçin Neler Yapılabilir?
- Uyku alışkanlığınızı değerlendirmek için uyku günlüğü tutabilirsiniz.
- Uyku günlüğü yatma zamanı, uyanma saati, gece kaç kez uyanıldığı, gündüz uykusu ve uyumadan önce alkol, kafein ya da ilaç alınıp alınmadığı gibi bilgileri içermelidir.
- Uyku apnesi, huzursuz bacak sendromu gibi bir rahatsızlığınız varsa tedavi olunuz.
- Gece atıştırmalıkları reflüye neden olarak uyku düzeninin bozulmasına neden olabilir.
- Gece atıştırmalıklarını uyumadan en az iki saat önce yapmaya dikkat ediniz.
- Reflü uykunuzun bölünmesine neden oluyorsa uyurken yüksek seviyede yastık kullanınız.
- Uyumadan en az dört saat önce çay, kahve, kola gibi kafein içeren içecekleri içmeyi bırakınız.
- Gece sık tuvalete gitmek uykusuzluğa neden olabilir. Bu nedenle idrar söktürücü ilaç kullanıyorsanız bu ilaçları sabah saatlerinde içmeye dikkat ediniz.
- Günlük almanız gereken sıvı miktarını gündüz saatlerinde tamamlamaya çalışınız.
- Alkol kullanmayınız.
- Uykuya dalmanızı geciktirebilecek stres faktörlerinden uzak durmaya çalışınız.
- Stresten uzak durabilmek için bilişsel-davranışsal terapi (yoga, müzik gibi) yöntemlerinden yararlanabilirsiniz.
- Uyumadan önce ılık duş alabilirsiniz.
- Uyuduğunuz odada gürültü, ışık olmamasına ve ısısının çok soğuk-sıcak olmamasına dikkat ediniz.
- Kaşıntı uyku düzeninde değişikliğe neden olabilir.
Dong, R.J., Yang, H.S., Li, J., Wang, R.R., Wang, L., & Li, Y.Y. (2022). Giant spider angioma following cirrhosis in HIV-infected individuals. Am J Med Sci,364(3),347-352.
Liu, Y., Zhao, Y., Gao, X., Liu, J., Ji, F., Hsu, Y.C., Li, Z., & Nguyen, M.H. (2022). Recognizing skin conditions in patients with cirrhosis: a narrative review. Ann Med,54(1),3017-3029.
Çevik, B., Kav, S., Kılıç, G., & Kırkpınar, C. (2020). Kronik Karaciğer Hastalarında Görülen Dermatolojik Sorunlar ve Hemşirelik Bakımı. Başkent Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Dergisi-BÜSBİD, 5(1), 70-79.
Kasar, K. S., Özer, S., & Yıldırım, Y. (2019). Wilson Sirozlu Hastanın Bakımında Levine Koruma Modelinin Kullanımı. Acıbadem Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi, (2), 342-349.
Kaşıntı uyku düzeninde değişikliğe neden olabilir. Kaşıntının yönetimi hakkında detaylı bilgi almak için tıklayınız.
-Duygusal değişiklikler-
Karaciğer sirozu tanısı aldığınızda şaşkın, bunalmış, stresli, depresyonda, endişeli, sinirli, umutsuz, korkulu, yalnız veya suçluluk hissedebilirsiniz. Duyguları hissetmenin doğru veya yanlış yolu yoktur. Hissettikleriniz gerçektir.
Bazı durumlarda duygusal değişiklikler karaciğer sirozu ile ilgili bilinç bulanıklığının belirtisi olabilir. Bilinç bulanıklığının diğer belirtileri değerlendirilerek duygusal değişikliklerin bilinç bulanıklığı ile ilişkisi takip edilmelidir.
Duygusal değişiklikler ile nasıl baş edebilirsiniz?
- Sizi iyi tanıyan insanlar ile konuşmayı deneyebilirsiniz.
- Zihinsel ve bedensel olarak rahatlamanıza yardımcı olacak aktivitelere (müzik dinleme, yürüyüş, yoga gibi) katılmayı deneyebilirsiniz.
- Sevdiğiniz insanlar ile aktiviteler düzenleyebilirsiniz.
- Ilık duş almak, dinlenmek, yeterince uyumak gibi iyi hissettirecek aktiviteler için kendinize zaman ayırınız.
- Burnunuzdan derin ve yavaş bir nefes alıp ağzınızdan vermek kendinizi iyi hissettirebilir.
- Düzenli fiziksel aktivite yapmak iyi hissetmenize yardımcı olabilir.
- Psikososyal destek almaktan çekinmeyiniz.
- Duygusal olarak hissettiğiniz değişiklikleri sevdiklerinizle, doktorunuzla, hemşirenizle ve psikoloğunuzla paylaşınız.
- Hissettiğiniz duygular için kendinizi suçlamayınız.
- Duygusal değişiklikler yaşıyorsanız bilinç bulanıklığı yönünden kendinizi değerlendiriniz.
Dang, T.T., Patel, K., Farhat, K. et al. Anxiety in cirrhosis: a prospective study on prevalence and development of a practical screening nomogram. (2022). Eur J Gastroenterol Hepatol, 34(5):553-559.
Gray-Renfrew, A., Kimbell, B., & Finucane, A. (2020). Emotional experience of people with advanced liver disease: secondary data analysis. Chronic Illness, 16(4), 284-295.
Polis, S., & Fernandez, R. (2015). Impact of physical and psychological factors on health-related quality of life in adult patients with liver cirrhosis: a systematic review protocol. JBI Evidence Synthesis, 13(1), 39-51.
- Düzenli fiziksel aktivite yapmak iyi hissetmenize yardıcı olabilir. Fiziksel aktivite hakkında detaylı bilgi almak için tıklayınız.
- Duygusal değişiklikler bilinç bulanıklığının belirtisi olabilir. Bilinç bulanıklığı hakkında detaylı bilgi almak için tıklayınız.
Karaciğer Sirozu Komplikasyonları
Öğrenme Hedefleri
Bu bölümde;
- Karaciğer sirozunun erken dönem komplikasyonlarını
- Karaciğer sirozunun geç dönem komplikasyonlarını
- Komplikasyonları iyileştirmek için evde yapabileceğiniz uygulamaları
- Sağlık kurumuna başvurmanız gereken durumları öğrenmeniz hedeflenmektedir.